"Nezaketnedir?" sorusunun ilk cevabı çoğunlukla "İnceliktir..." olacaktır. Peki, inceliknedir?

İncelik,hassas bir düşünceyle duruma uygun hareket etmektir. İnce düşünmek, inceliklebakmak, incelikle davranmak... Eskilerin tabiriyle telattuf... Yani kibardavranmak, nazik davranmak, lütuf ve incelikle muamele etmek... Nezaket isekurallı/görgülü davranmanın idmanıyla, alışkanlığıyla daha incelikli ve içtenolanı seçmektir.

İnceliklidavranış; aynı zamanda iyiye, iyiliğe ve erdeme yönelen bir davranıştır.Örneğin; bir işi görmek için sıraya geçmek görgü davranışıdır. Her ne kadargörgü kuralı sıraya geçmeyi ve sırası gelenin işini görmesini salık verse de buher zaman "iyi" ve "erdemli" bir davranış değildir. Çünkü yaşa, cinsiyete,muhatabın özel durumuna bakmaksızın sıraya geçmek, görgü açısından "doğru" birdavranış olsa da "iyi" bir davranış değildir.

İştebu noktada daha incelikli davranarak sıra kendisine gelen kişinin, sırasınıarkasındaki kadına, yaşlıya veya büyüğe vermesi ise nezakettir. Yani dahatelattufkâr bir davranıştır. Nâzikâne bir tavırdır.

Nazikinsan, teşekkür ederken içten teşekkür eder. Eleştirirse bunu nazik bir dilleyapar. "Hayır" demesi gerekiyorsa bunu muhatabını kırmadan yapar. Özür dilemesigerekiyorsa çekinmeden özür diler. Dahası bütün bunları alçakgönüllülükle veanlayışla yapar. İçten ve incelikli davranan insan; her zaman, her ortamda veher koşulda zarif, nahif ve düşünceli davranır.

LâleDevri şairlerinden Nedim'in meşhur beytini birçoğumuz duymuşuzdur: " Haddedengeçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sanâ / Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuşsanâ ."

Nedim,bu beytiyle ilişkilerimizi hangi minvalde başlatmamız ve sürdürmemiz gerektiğikonusunda bize ipucu vermektedir. Adeta bize kullanmamız gereken nezâketkalıbını göstermektedir: " Nezaket haddeden geçmiş, sana boy pos olmuş /Şarap şişesinden süzülmüş, sana kırmızı yanak olmuş ."

Hadde,kazanlarda sıvı hâle getirilen madenlerin inceltilmesinde kullanılan çelikaraçtır. Nedim; nasıl ki haddeden geçen kaba-saba maden kütleleri incelip şeklegiriyorsa, aynı şekilde kaba-saba ya da sıradan davranışların da nezaketsayesinde şekle girip kişiye boy-pos (süs) olacağını söylüyor. Nedim'e görenezaket; insanın kaba, yakışıksız, nahoş ya da düz davranışlarını ince, kibar,nahif, incelikli bir şekle sokan hadde gibidir.

Sevgilininal yanağı ile şarap şişesinin rengi arasında bağ kuran Nedîm'in buradaki kastıbir meyhâne sahnesini anlatmak değildir. Masum ve al yanağı ile çok hoş görünensevgilinin yüzündeki güzelliği, nezaketli insanın konuşmalarındaki vedavranışlarındaki güzelliğe benzeterek bize inceliğin, kibarlığın, nezaketinedebî tarifini yapmaktır.

Nezaketinceliktir, incelikli davranmaktır. Nezaket, hayatımızın her anına ve alanınasirayet etme özelliği bulunan bir erdem olmakla birlikte, belirli alanlardadaha görünürdür.

Nezaketin(inceliğin) en görünür olduğu yerlerden biri kişinin konuşmasıdır. Özellikleilk karşılaşma/tanışma esnasındaki konuşma tarzı, muhatabı selamlama vemuhataba hitap etme şekli, kendini/talebini ifade etme biçimi aynı zamandakişinin nezaketinin bir göstergesidir.

"Tatlıdil, yılanı deliğinden çıkarır." atasözü, sözlü iletişimde nezaketli olmanınönemini ifade etmektedir. Nitekim, Kur'an-ı Kerim'de İsrailoğullarınınsözlerinden dönüşünün anlatıldığı ayette, Allah-u Teala'nın "... İnsanlaragüzel söz söyleyin.. ." emrine İsrailoğullarının uymamalarının da sayılmasıönemli bir vurgudur.

Diğertaraftan Hz. Peygamber (sav), " Güzel söz sadakadır ." buyurarak sözlüiletişimde nezaketli olmanın manevi değerine işaret etmiştir.

Nezaketin(inceliğin) en görünür olduğu yerlerden bir diğeri kişinin davranışlarıdır. Birilişki biçimi olan nezaket, doğal olarak insanın tutum ve davranışları ileilişkilerinde ortaya çıkmaktadır. Hz. Peygamber (sav), " Kardeşini güleryüzle karşılamak dahi olsa, yapacağın hiçbir iyiliği küçümseme. " tavsiyesiile en kolay-zahmetsiz davranış olan güler yüzlü olmanın ilişki ve iletişimdekiönemini bize hatırlatmaktadır.

Nezaketin(inceliğin) en görünür olduğu yerlerden bir diğeri de kişinin-toplumun,zayıflara karşı olan tutum ve davranışlarıdır. Çünkü birkişinin-toplumun-medeniyetin nezaketinin, olgunluğunun, gelişmişliğinin birölçüsü de budur.

Kendimizdendaha alt konumda (bilgi, zenginlik, statü vb.) olanlara nasıl davranıyoruz?Zayıflara ve bize hizmet edenlere nasıl muamelede bulunuyoruz? Onları hakirgörüp aşağılıyor muyuz? Dışlıyor muyuz? Konumları ya da zayıflıkları ile alayediyor muyuz?

Hastalıklarınıya da engellerini bir noksanlık olarak görüyor muyuz? Yoksa onlarazayıflıklarını hissettirmeyecek bir mekanizma kuruyor muyuz? Onlara kendilerinideğerli hissettirecek bir dil ile hitap edebiliyor muyuz? Zayıfları koruyupkollayan bir tutum ve üsluba sahip miyiz?

İştebütün bunlar nezaketimizi ortaya koyan önemli göstergelerdir.

Nezaketlekalın!

25.01.2023