Çalışmalarımınve yazılarımın ana teması usul bilgisi... Yani görgü/protokol kuralları, adab-ımuaşeret ve nezaket... Kitaplarımda, köşe yazılarımda ve seminerlerimde "görgü"ve "nezaket"in anlamına ve aralarındaki ilişkiye dair açıklamalara sıkçadeğiniyorum.
Üzülerekifade edeyim ki bugüne kadar hiçbir kaynakta "görgü" ve "nezaket"in tanımına vebu tanıma uygun açıklamalara rastlamış değilim. Konuyla ilgili kitaplarabakıyoruz, hiçbirinde bu kavramlara dair efradını câmî ağyarını mânî biraçıklama yok.
Çoğuzaman "görgü ve nezaket kuralları" şeklinde bir terkip olarak kullanılan bu ikikavram sanki eş anlamlı kavramlarmış gibi açıklanıyor. Yine insandavranışlarından bahsedilirken "... görgü ve nezaket kuralları açısından..."şeklinde açıklamalar yapılıyor. Çoğu kitapta ise görgü ve nezaketgüzellemelerinin ardından birtakım davranış biçimlerinden bahsediliyor amanedense görgü ve nezaket arasındaki ilişkiye dair bir açıklama yapılmıyor.
Kafakarışıklığına bir cevap bulabilmek için baktığımız Türk Dil Kurumu Sözlüğü'ndegörgü, "Bir toplum içinde var olan ve uyulması gereken saygı ve incelikdavranışları , terbiye"; nezaket ise "Başkalarına karşı saygılı ve incelikledavranma, incelik , naziklik." şeklinde açıklanıyor.
Butanımlara göre görgü ve nezaket eş anlamlı kelimeler gibi görünüyor. Bu doğruolabilir mi?
Olmamalı.Çünkü görgü ve nezaket aynı şey değil. Bir davranışın aynı anda hem görgüye hemde nezakete uygun olması mümkün değil. Çünkü görgü varsa nezaket yoktur,nezaket varsa görgü yoktur.
Buaçıklamayı yapınca okuyucuların/dinleyicilerin kafası karışıyor. Kavramlararasındaki farkı ortaya koymak için "Nezaket, görgüyü terk etmektir." dediğimdeher şey birbirine karışıyor. Aslında burada bir gariplik yok. Çünkü görgü venezaket, iki farklı boyuta dair davranış biçimlerini ifade eden kavramlar.
Sosyalyaşamı düzenleyen davranış biçimleri olan "görgü" ile kurumsal yaşamıdüzenleyen davranış biçimleri olan "protokol", insan davranışlarını düzenleyentemel kurallar. Bu nedenle insan davranışlarının "kurallar boyutu"nu görgü veprotokol kuralları (adab-ı muaşeret) oluşturuyor. Görgü ve protokol kurallarıise büyük oranda sosyal düzen kuralları olan din, ahlak, hukuk kuralları ileörf ve âdetlerden esinlenerek şekilleniyor.
Toplumsaldüzen kuralları olan görgü kurallarına uyma konusunda bir tercih söz konusudeğil. Her insan, toplu yaşamın bir gereği olarak görgü kurallarına uymaklayükümlü. Bu açıdan sosyal bir zorunluluk mevcut. Buna göre bir toplum içindevar olan ve uyulması gereken saygı davranışları olan görgü, genel kurallardır.Sınırlayıcıdır; kişiyi, toplumsal kabullere uygun davranmaya zorlar.
Davranışusulleri söz konusu olduğunda görgü temel saygı kurallarıdır. Bu nedenle görgüve protokol kuralları davranış piramidinin tabanında yer alır. Çünkü insandavranışlarına dair asgari standartları, yani alt limitleri belirleyenkurallardır. Görgü ve protokol kuralları, bize rehberlik eden birinci seviyedavranış setleridir. Yani görgü; davranış piramidinin "kurallar boyutu"nda yeralır.
Görgü,kurallı davranışın adıdır. Nezaket ise kurallı davranış değildir. Çünkünezaket; kurallar boyutunun ötesinde, temel/birinci seviye davranışbiçimlerinin ötesinde/üstünde, içselleştirilen bir davranış biçimlerininadıdır. Yani nezaket; davranış piramidinin "içsel boyutu"nda yer alır.
Geneldavranış setlerinin ötesinde, zorunluluk sahasının dışında, kişiye özel birdavranış biçimi şeklinde tarif edebiliriz nezaketi. Yani kuralsız davranma.. Tabi ki bu kuralsızlık, asla başıbozuk bir davranış değil.Bu davranış, kuralların ötesindeki davranış biçimlerinin içselleştirilmişşekli... Kurallı yaşamın düz ve biçimsel şeklinin ötesinde daha inceliklidavranmanın, nazik ve zarafet sahibi olmanın bir şekli...
Kısaca özetlemek gerekirse; görgü veprotokol, davranış piramidinin alt/ilk basamağında yer alan ve daha geniş biralana sahip kurallar manzumesidir. Toplum tarafından benimsenen ve bireydenuyması beklenen asgari davranış biçimleridir.
Nezaket ise bu asgari kurallarıbenimseyen ve uygulayan bireyin bir sonraki boyuta geçişini ifade eder.Nezaket, davranış piramidinin içselleştirilen boyutunu ve bireye has nazik vezarif biçimlerini ifade eder.
Nezaket, sosyal düzen kurallarıaçısından Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisinde yer alan "kendini gerçekleştirme"boyutuna benzetilebilir. Buna göre nezaket; temel kurallara uyarak ve toplumsalbeklentileri karşılayan insanın, kurallar boyutundan içselleştirilmiş boyutageçerek ilişkilerinde zirveye çıkması ve saygının ötesinde inceliklidavranmasıdır.
Yani kişinin kendinigerçekleştirmesidir. Çünkü saygı zorunlu, nezaket iradîdir.
17.05.2023
