Muğla’ya geldiğimde ilk dikkatimi çeken mimarî eserlerden biri elbette Saatli Kule olacaktı. Vardım Saatli Kule’nin yanına ve kitabesinin olduğunu görünce çok sevindim. Çünkü kitabe demek o eserin nüfus kâğıdı demekti. Kitabeyi okudum ama son satırdaki tahribatı görünce üzüldüm.

Dönemin şairlerinden Ziya Efendi’nin, Saatli Kulenin 30 Mayıs 1885 tarihinde bitirilmesine tarih düştüğü kitabe metnini yazdığı mahlas beyitten anlaşılıyor ama kitabedeki mesele, son beytin ilk mısraı olan “Kostantin oğlu Filvârî yapdı bu metin dîvarı” mısraının kazınarak okunamaz hâle getirilmesi idi. Sonra kazınmış yerde bu cümlenin olduğunu yanlış hatırlamıyorsam, sevgili Ertuğrul Aladağ’ın “Kentimin Öyküsü” adlı kitabında gördüm. Daha sonra kitabe metnini 29 Mart 2016 günü Hamle’de yayımladığımda kazınarak yok edilen mısraı da ekledim…

Mihal Usta’nın adının kazındığını Yerkesik (Eski “Pisi”) camii minaresinde de görünce üzüntüm bir kat daha arttı.

Yerkesik Camii minaresi kitabesinde şöyle bir şiir var:

Hitâm buldı minâremiz verdi ricâl rağbet (?)

Umûm köylü gayretiyle oldı tamâmiyyet

Hatip Süleyman Efendiyle Edhem hoca etdi delâlet

Muğlalı Mihal Usta verdi metanet

Sene 1327

Minarenin Miladi 1911-1912 yıllarında, Hatip Süleyman Efendi ile Edhem hocaların desteği ile yapıldığı anlaşılıyor. Güzel bir taş işçiliğinin görüldüğü minare, yöremizin mimarî zenginliğine zenginlik katıyor ama maalesef bu kitabedeki “Mihal” ismi de silinmiş. Bereket sonraki lam ve elif harfleri tam silinmemiş de ustanın adını oradan çıkarabiliyoruz.

Mihal ustanın adının silinmediği iki kitabemiz de var. İşler hep kötüye gidecek değil ya!... Emeğe saygını gösterildiği eserler de var. Bunlardan biri Düğerek Ahi Sinan Camii minaresi. Bu minareyi de Mihal usta yapmış ve kitabede adı var. Kitabeyi vaktiyle gene Hamle’de yayımlamıştım. Bir hatırlatalım kitabe metnini:

Hacı İmam-zade Hacı Molla Mehemmed itdi delâlet

Görüldi ahal-i karyeden dahi hayli gayret

Düğerek cam-i şerif minaresinden okunan ezandan bulsun nezâket

Minarenin hitâmı 1305 Ağustos’una itdi isabet

Binâsına mimar Mihal verdi metanet

Sene 1305, fî 3 Ağustos

Bu minare Miladî 15 Ağustos 1889 tarihinde bitirilmiş ve kitabeye kimin şiiri olduğu belli olmayan bir şiir metniyle yazılmış.

Mihal ustanın adına Yerkesik Kabasakal Camii minaresinde de rastlıyoruz.

Hacı Ali Efendi-zade Ömer Ağa etdi delâlet

Görüldü ahali-i karyede dahi gayret

Cami minaresinde okunan ezan bulsun şerâfet

Muğlalı Mihâl usta verdi metanet

Sene 1314

Miladi 1898-1899 yıllarında yaptırılan bu camiyi Ali Efendi’nin oğlu Ömer Ağa, Yerkesik Kuvâ-yı Milliye Reisi Ömer Ağa’nın dedesi imiş ve aslen Konyalı imiş. (Ömer Ağa ile ilgili bilgileri 98 yaşındaki Yerkesikli Hayati Uslu’dan aldım.)

Görüldüğü gibi kitabelerdeki şiirler birbirlerine benziyor. Bu metinler, muhtemelen aynı kişi tarafından yazılmış veya birbirine öykünerek kaleme alınmış şiirlerdir.

MİHAİL USTANIN ADI VE LAKABI

Mihal ustanın adı, aslında “Mihail”dir. Bu ad, semavî dinlerde çok yaygındır. Müslümanlar bu adı “Mikail” olarak kullanırlar, Hristiyanlar, “Mihail” şekli başta olmak üzere “Michael (Maykıl) şeklini kullanırken Yahudiler “Mikael, Mişel” şekillerini kullanırlar. Yani kelime İbrani kökenli ve semavî dinlerin ortak insan isimlerinden biridir.

Sevgili Ertuğrul Aladağ, 2016’da yayımladığı “Filvari Usta- Muğlalı Mimar, Mihail Kostantinoğlu” adlı eserinde “filvârî” lakabını mimarlıkla ilişkilendirerek anlatmaktadır. Sevgili Ertuğrul’un verdiği bilgilere göre Mihail usta iri cüsseli bir insan imiş. Benim tahminim halk arasında Mikail usta cesametiyle “fil”e benzetilmiş ve “fil gibi” anlamında “filvârî” lakabıyla anılır olmuştur.

Mihail usta, mübadelede Yunanistan’a göçmemiş; bu topraklarda ölmüş ama ne yazık ki adının iki kitabeden silinmesi gibi mezarı da silinmiş.