Evliya Çelebi 1671 yılında geldiği Muğla’yı tarif ederken evlerin hepsinin toprak damlı olduğunu söyler. Yani henüz o yıllarda Muğla, büyükçe bir köy veya kasaba mahiyetindedir. Menteşe beyliğinin önemli şehirlerinden biri olarak Türk-İslam dönemi şehirlerinden biridir ve muhtemelen en eski yerleşim merkezi Ulu Cami ve çevresidir. O dönem çarşı-pazarının kurulması, ulu cami/büyük cami (Cami-i Kebir) ve medreseler etrafında gelişirdi. Muğla’da da buna benzer bir gelişim yaşanmış olduğu anlaşılıyor. Yani şehir Ulu Cami çevresinde gelişmeye başlamış. Nitekim şehrin kurulduğu mekânın güneye bakması ve meyilli bir arazi olması, klasik bir şehircilik geleneğidir. Yamaç olmasının sebebi, verimi düşük arazi olmasıdır. Görüldüğü gibi Muğla’da da şehir Kızıldağ ve Asar yamaçlarına kurulmuştur. Şehrin düzlüğe yakın son noktası, 16. yüzyılda sanırım Kurşunlu Camii idi. Bu camiden aşağısı mezarlık ve tarım arazisi idi. 1937’de çıkarılan Şehir Nazım Planı ile Kurşunlu Camii aşağısı da iskâna açılmış.

Cumhuriyetin ilk yıllarında şehir yaylaya doğru genişlemeye başladı ve buna bağlı olarak şehir merkezi de nispeten düzlüğe doğru genişledi. 1994 yılında Muğla’ya geldiğimde şehir kendi içindeki gelişimi tamamlamış gibi görünüyordu. Eski Muğla taşmış ve Emir Beyazıt Mahallesi ve Akyol taraflarına doğru genişleyen şehir, kendi nüfusunun ihtiyacını karşılamıştı. Bu şehrin ekonomik merkezini de Arasta ve civarı oluşturuyordu.

Özellikle 2000 yılından sonra Muğla’da bir kıpırdanma görülmeye başlandı. Önce Şehitlik’ten İsmet Teyyaresi’nin olduğu meydana (Hayret… Bu meydanın resmî adı “Kuvâ-yı Milliye Meydanı” imiş.) kadar, “35 metrelik yol” özelliği ile Atatürk Bulvarı açıldı; sonra her şey değişmeye başladı. Arkasından Karadağ yamaçlarında TOKİ evler yapmaya başladı. Şehir bira da oraya doğru genişlemeye yüz tuttu.

Ben hâlâ Ziraat Bankası ile Saatli Kule arasındaki geçiş bölgesinde (Aşağısı modern, yukarısı geleneksel mimarinin olduğu bölge), eski ile yeni gerilimini yaşarım. “Yaşarım” da… Şimdi buna bir de genişleme alanı olarak Okullar bölgesi, Adliye ve Emniyet binaları, Sosyo-Kültürel Alan tarafına olan genişleme falan da eklenince, bende geleneksel, modern ve post-modern gerilimi duygusu gelişmeye başladı. Bu yetmiyormuş gibi İsmet Teyyaresi Meydanı ile Marmaris kavşağı arasına da başta AVM’ler olmak üzere birçok mekân inşa edilince, eski Muğla büyüsünü kaybetmeye başladı. Bir-iki yıldan beri de bu bölgeye birkaç tane okul ve dersane, birkaç tane büyük toptancı, lokantalar, ofisler, iş yerleri açılmaya başlayınca, eski Muğla ve özellikle Arasta çöküşe geçti.

Arasta ve civarındaki iş yerleri, dükkânlar küçük hacimli mekânlar… Günümüzde yapılacak işler için çok küçük geliyor buralardaki dükkânlar. Artık kafana göre iş yeri açamıyorsun. Her iş kolunda belirlenmiş mekân standartları var. Arasta ve civarı, bu standartları sağlayamıyor. Ayrıca buralarda ciddi otopark sorunları yaşanıyor. Yani insanların şehir merkezi ile Arasta ve civarında iş yeri açmaları imkânsız hâle geliyor.

Geçen gün ayağımdaki rahatsızlıktan dolayı “podolog”a gitmem lazımdı. Yani “ayak bakımı” yaptırmam lazımdı. Malum… Şeker hastasının en fazla hassasiyet göstereceği organlarından birisi ayaklarıdır. Ne zamandan beri ayak bakımımı yaptırmak istiyordum ama maalesef Muğla’da podolog yoktu. Ekim ayı başında Gaye Küçük hanımın bir bakım ve tedavi merkezi açtığını duyunca iletişime geçtim. Gaye hanım bakım ve tedavi merkezini Muğla’nın genişleyen bölgesinde açmıştı. Bakım ve tedavi esnasında (Laf aramızda, harika bir bakım ve tedavi uyguluyor. Cana yakın biri. Sohbeti de güzel.) iş yerini niye buraya açtığını sordum. “Hocam, şehir merkezinde araba park sorunu var. Ayrıca Sağlık Bakanlığı’nın istediği iş yeri standartları var. Bu şartları taşıyan yerler artık bu taraflar.” dedi. Gencecik bir müteşebbis bu çok veciz cümlesi ile Muğla’nın geleceğini ifade etmişti.

Artık Muğla kendini doğuruyor… Eski nesillerin alışkanlıkları Arasta ve civarı idi… Yeni nesil iş merkezleri Atatürk Bulvarı’nın etrafından Marmaris Kavşağı’na kadar olacak. Yani bizler eski alışkanlıklarımızı, müdavim olduğumuz mekânları yavaş yavaş değiştireceğiz. Gerçi 32 yıldır tanıdığım Miss Pideci Hakkı ustam (Hakkı ustam binadaki tadilattan dolayı 8 aydır kapalı idi; geçen hafta gene güzelim pidelerini yapmaya başladı.) veya 14 yıldır yemeklerine müptela olduğum ve her öğünde rahmetli anacığımın yemeklerinin tadını ve kokusunu aldığım Hoca’nın Mutfağı dururken, yeni yerlere ayağım gitmese de, toplumun bir kısmı yeni, janjanlı yerleri tercih edecek.

EVLİYA ÇELEBİ’DEN MODERN ZAMANLARA

Toprak damlı evlerden, AVM’lerin şekillendirdiği bir şehre doğru gidiş…

Sanırım bilinçli ve ilk modern dönüşüm Sayın Erman Şahin zamanında, 1973’te başlamış. Bir akşam, Menteşe Grubu’nda 5 saat anlatmıştı bizlere Muğla’daki değişimi. Muğla o zaman bir taşra kasabası görünümünden bir il merkezi hâline dönüşmeye başlamış ve tabii ki zamanın ekonomik şartları, mahalle-sokak düzenlemelerine imkân sağlamış ama Arasta ve civarı geleneksel özelliğini devam ettirmiş. Şehirdeki ilk değişim 1973-1980 ve 1984-1989 arasında Erman Şahin tarafından gerçekleştirilmiş fakat şimdiki değişim ve gelişme, kendisinden önceki tüm zamanları ve bu arada Arasta’yı devre dışı bırakacak bir gelişme olmuş.

Şehrin klasik merkezi olan Arasta ve çevresi için otopark, iş türü özendirmesi, teşvikler, özendirmeler ve depo yasağı gibi (Arasta’nın neredeyse yarıya yakını depo.) tedbirler alınmadığı sürece geleneksel mekânlarımız birer birer hayata veda edecek.

İnşallah belediyeler, kaymakamlık, vilayet el ele verir de sevdiğimiz o güzelim geleneksel Muğla’yı kaybetmemize engel olurlar.

Sağlık ve safâlık ile…