(Asıl mesele yalnızca bir iktidarın gidip gitmeyeceği değildir.
Asıl mesele, geriye nasıl bir toplum, nasıl bir ahlâk ve nasıl bir yaşam kültürü bırakılacağıdır.)
“Gün gelir, bütün iktidarlar gibi bu iktidar da gider.
Ama bu vakıayla birlikte gitmeyip kalacak ve ayrım yapmadan hepimizin önüne dikilecek büyük bir soru vardır:
Bizler o vakıadan sonra hangi demokrasi, hangi parlamento, hangi üniversite, hangi yargı ve hukuk ile yaşayacağız?”
— Cüneyt Ozansoy
Bu sözleri ilk okuduğumda beni en çok etkileyen şey siyaset değil, toplum meselesiydi.
Çünkü iktidarlar değişebilir.
Partiler gelir gider.
Seçimler kazanılır, kaybedilir.
Ama bir toplumun karakterinde açılan bazı yaralar, seçim sonuçlarından çok daha uzun yaşar.
Asıl korkutucu olan da budur.
Bugün Türkiye’de mesele yalnızca ekonomik kriz değildir.
Yalnızca hukuk tartışması da değildir.
Daha derinde, daha sessiz ilerleyen başka bir aşınma var:
Toplumsal ahlâkın aşınması…
Çünkü uzun süre devam eden her siyasal iklim, yalnızca kurumları değil; insanların birbirine bakışını da değiştirir.
Bir süre sonra insanlar:
“Doğru mu?” diye değil,
“Bizden mi?” diye düşünmeye başlar.
Liyakat geri çekilir.
Sadakat büyür.
Eleştiri düşmanlık sayılır.
Tarafsızlık korkaklık gibi görülür.
Ve en tehlikelisi şudur:
İnsanlar zamanla yanlışları savunmaya değil, normalleştirmeye başlar.
Çürüme bazen bağırarak gelmez.
İnsanların, rahatsız olması gereken şeylere alışmasıyla gelir.
Bir toplum için en büyük yıkım bazen yoksulluk değildir.
Utanma duygusunun kaybolmasıdır.
Çünkü utanma duygusu çöktüğünde:
• yalan sıradanlaşır,
• torpil meşrulaşır,
• adaletsizlik “hayatın gerçeği” diye kabul edilir,
• güç, haklılığın önüne geçer.
İşte o zaman mesele yalnızca siyaset olmaktan çıkar; kültüre dönüşür.
YASAL OLAN HER ŞEY HELAL DEĞİLDİR
Burada Alev Alatlı’nın bir söyleşisinde bahsettiği çok önemli bir ayrımı hatırlatmak gerekir:
Yasal olan her şey helal değildir.
Bir insan mahkemede haklı çıkabilir.
Bir işlem kanuna uygun olabilir.
Bir karar mevzuata sığabilir.
Ama yine de vicdana sığmayabilir.
Çünkü hukuk, çoğu zaman en alt sınırı belirler.
Vicdan ise insanlığın daha yüksek çıtasıdır.
İflas eden kardeşinin evini yok pahasına satın almak yasal olabilir; ama helal değildir.
İmar ruhsatıyla bir şehrin ufkunu betonla boğmak yasal olabilir; ama helal değildir.
Torpille bir makama gelmek, kılıfına uydurulmuş olabilir; ama helal değildir.
Gücün yanında durup haksızlığı alkışlamak suç sayılmayabilir; ama helal değildir.
İşte asıl mesele de budur:
Bir toplum yalnızca “suç mu, değil mi?” sorusuyla ayakta kalamaz.
Bazen asıl soru şudur:
Helal mi?
Vicdana sığar mı?
İnsana yakışır mı?
Çünkü medeniyet dediğimiz şey, yalnızca yasaların çizdiği sınırlarla değil; insanların kendi içlerinde kurduğu ahlâk freniyle yaşar.
Eğer o fren bozulursa, geriye hukuk metinleri kalır; ama adalet duygusu kalmaz.
Bazı toplumlar yasaları olmadığı için değil; helal ile yasal arasındaki farkı unuttuğu için çöker.
Cüneyt Ozansoy’un sorduğu soru tam da bu yüzden çok ağırdır:
“Deniz çekildiğinde kıyıda ne kalacak?”
Çünkü deniz çekildiğinde yalnızca ekonomik tablo görünmez.
Bir toplumun gerçek karakteri görünür.
Geride;
• güçlü kurumlar mı,
• bağımsız üniversiteler mi,
• adalet duygusu mu,
• birbirine güvenebilen insanlar mı kalacak?
Yoksa yalnızca kutuplaşmış, öfkeli ve birbirinden şüphe eden kalabalıklar mı?
Belki de bugün asıl konuşmamız gereken şey seçim değil; seçimden sonra geriye nasıl insanlar kalacağıdır.
Çünkü sandık iktidarı değiştirir.
Ama bir toplumun ruhu bozuldu mu, onu tamir etmek nesiller sürer.
Bir ülke bazen ekonomik krizle değil;
yalanın normalleşmesiyle,
adaletsizliğe alışılmasıyla,
utanma duygusunun kaybolmasıyla çöker.
Ve sonunda geriye şu soru kalır:
Deniz çekildiğinde kıyıda hâlâ vicdan kalacak mı?
