Sadaka-icâriye, günlük yaşamda sıkça duyduğumuz/kullandığımız bir kavram. İnsanlarınveya canlıların sürekli hizmetinde olan ve onların ihtiyaçlarınıkarşılamalarına katkı sağlayan sadaka, iyilik demek.
Sadaka-icâriye, bir nehrin akışı gibi devamındaki süreçte sevap kazandırmaya devam edensadaka (hayır) çeşidini ifade eden bir kavram. Yani hayır sahibinin ölümündensonra da onun amel defterine sevap yazdırmaya devam eden iyilikler... Yanikalıcı hayır...
Peygamberimizin(sav), " İnsan ölünce üç şey dışında amelikesilir: Sadaka-i câriye (faydası kesintisiz sürüp giden sadaka), kendisindenfaydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlât ." hadisindenhareketle sadaka-i câriye geleneği, Türk-İslam kültürünün önemli bir parçasıolmuştur.
Birokul, cami, hastane yapımından yol geçirilmek üzere arsa vermeye; yol kenarınabir çeşme yapımından kuşların soğuklarda sığınması için kuş evi yapımına kadarbirçok şekilde geleceğe yatırım yapmak mümkündür.
Çocuklukyıllarımdan hatırlarım; bir hayırsever yol kenarına bir çeşme yaptığında birçokinsan, herkesten önce o çeşmenin başına gölgeli ve meyveli bir ağaç dikmek içinyarışırdı. Çabuk büyüdüğü, geniş yaprakları ile gölge, meyvesi ile kuşlarayiyecek olsun diye en çok da dut ağacı dikilirdi.
İnsanlarorada gölgelendikçe, hayvanlar meyvesinden yedikçe hayır akmaya, sadakasahibinin iyilik hanesine sevap yazılmaya devam edecekti.
Sadaka-icâriye; zamana, mekâna ve insanların yaşam koşullarına göre değişebileniyiliklerdir. İnsanların ve canlıların her zaman faydalandığı iyilikler olması,onu diğer iyiliklerden ayıran bir özelliktir.
İnsanınolduğu yerde iyilik gibi kötülük de mevcut. İnsanın elinden iyilik sadır olduğugibi kötülük de sadır oluyor. Belki de iyilikten daha fazlası... İşte bu noktadasadaka-i câriyenin zıddı bir durumun nasıl ifade edileceği gibi bir soruçıkıyor karşımıza.
Birkişinin davranışı, kararı, tercihi, bir insan veya toplum için süregelenkötülüğe sebep oluyorsa bu durumu nasıl ifade edebiliriz? Bir kişinin araladığıkapı, açtığı yol, başkaca insanlara zarar vermeye devam ediyorsa bu kötü çığıraçmanın adı ne olmalı?
Memleketmeselelerine dair sohbet esnasında daha önce hiç duymadığım ve aklıma gelmeyenbir kavram duydum: Kabahat-i câriye.
Örneğin;anne-babanın veya öğretmenin ihmali ile çocuğun/öğrencinin çevresi için birkötülük kaynağı haline gelmesi. Örneğin; ehil olmadığı halde birmakama/pozisyona getirilen kişinin, bir yanlışlar ve hatalar silsilesinibaşlatması ve onun bu karar ve tercihlerinin kişiyi, kurumu, toplumu veDevlet'i ileriye dönük zarara uğratması. Örneğin; liyakat sahibi olmayanyöneticinin kötü yönetimi, bundan kaynaklanan sistem sorunları, işleyiştekibozulma ve bunların insanlara ve topluma yansıyan olumsuz yönleri. Yanisüregelen bir kötülük hali.
Herhangibir kötülük söz konusu olduğunda elbette faili doğrudan sorumlu. Peki, ona bufırsatı veren ve süregelen bir kötülüğe sebep olan kişinin hiç sorumluluğu yokmu?
Sadaka-icâriyenin zıddı olan bu durumun adı olsa olsa "kabahat-i câriye" olurdu. Kötübir evlat/öğrenci yetiştirmek. Yanlış görevlendirme, atama ya da seçim yaparakkötü bir yol/çığır açmak...
Böylebir durumda olumsuzluk/kötülük; sahibinin hanesine yazıldığı gibi onubüyüten/yetiştiren, ona fırsat veren, hak etmediği halde o pozisyona getiren,ona referans olan kişinin hanesine de "kabahat-i câriye" olarak yazılacaktır.Çünkü insanların ve toplumun sırtına yüklenen her ağırlığın bir karşılığıolmalıdır.
Elbetteona bu fırsatı verenlerin de iyilikte olduğu gibi kötülükte payı olmalı.Sadakaya (iyiliğe) ortak olanlar, kabahate (kötülüğe) de ortak olmalı. Yanlış,onların da hanesine kabahat-i câriye olarak yazılmalı. " Kim güzel bir işe aracılık ederse ondan kendisi için bir nasip olur;kim de kötü bir işe aracılık ederse onun da buna denk bir payı olur ."(Nisâ/85) ayeti ve " Sebep olan yapangibidir ." mealindeki hadisler de bu sorumluluğa işaret etmektedir.
İşimizien yakınımızdaki insanın işini yapıyor hassasiyetiyle yapalım,atama/görevlendirme yaparken kendi işletmemize yönetici, kendi şirketimizemuhasebeci alır gibi hassasiyetle seçim yapalım ki sırtımıza bir de kabahat-icâriyenin yükü bindirilmesin.
Hergelip geçenin, defterimize bir çizik atmasına fırsat vermeyelim.
28.12.2022
