Yaz tatili, çocuklar için sadece okulun stresinden uzaklaşma zamanı değil, aynı zamanda sinir sistemlerinin ve ruhsal dengelerinin yeniden düzenlenmesi için hayati bir fırsattır. Ancak, teknoloji ve ekranlar bu doğal iyileşme sürecini bozabilir. DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Genç Psikiyatristi Uzm. Dr. Merve Cura, yaz döneminde çocukların ekranla kurduğu ilişkiye dair önemli uyarılarda bulunuyor ve ebeveynlere yol gösterici tavsiyeler sunuyor.
Uzm. Dr. Merve Cura, çocukluk döneminin duygusal düzenleme ve ruhsal denge için en kritik yıllar olduğunu belirtiyor. Tatiller, çocukların beyin ve sinir sistemlerinin okul stresinden arınarak yeniden düzenlenmesi için altın bir fırsat sunar. Bu dönemde çocuklar, doğa, fiziksel aktivite ve ilişkisel bağlar aracılığıyla kendilerini güçlendirme şansı bulabilir. Ancak ekranlar, bu doğal ritmi dışarıdan gelen bir dopamin bombardımanıyla bastırarak bu sürecin verimli geçmesini engeller. Cura, can sıkıntısının aslında yaratıcılığın ve hayal gücünün kaynağı olduğunu, dijital detoksun ise çocuklara kendi kendilerini sakinleştirme ve eğlendirme becerisi kazandırdığını vurguluyor.
Ekrana Aşırı Maruz Kalmanın Sinir Sistemi ve Davranışlar Üzerindeki Etkileri
Ekrana uzun süre maruz kalan çocukların sinir sistemleri üzerinde olumsuz etkiler görülebilir. Uzm. Dr. Merve Cura'ya göre, bu durum çocuklarda huzursuzluk, uykuya dalma zorluğu, dürtüsellik ve yüksek seslere karşı aşırı tepki verme gibi belirtilere yol açabilir. Cura, dijital detoksun sadece psikolojik değil, aynı zamanda fizyolojik bir düzenleme süreci olduğunu belirtiyor. Bu süreçte çocuklar içsel ritimlerini yeniden kurar, boş zamanlarında kendileriyle kalabilme becerisi kazanır ve bedensel olarak da gevşeme fırsatı bulur.
Ekran kullanımı, çocuklar için sadece bir eğlence aracı olmaktan çıkıp, zamanla duygusal bir düzenleme mekanizması haline gelebilir. Cura, "Çocuk neden sadece ekranda huzur buluyor?" sorusunun "Çok mu izliyor?" sorusundan daha önemli olduğunu belirtiyor. Uyku ve yemek saatlerinin bozulması, ekran kesildiğinde yaşanan öfke patlamaları veya sosyal geri çekilme gibi davranışlar, ekranın artık bir oyun değil, kaygı yatıştırıcı bir işlev gördüğüne işaret edebilir. Bu sinyaller, çocuğun içsel dengesini koruma çabasına işaret ederken, ebeveynlerin bu davranışların altında yatan yalnızlık, güvende olma arzusu veya kaçış gibi ihtiyaçları anlaması gerektiğini vurguluyor.
Ekranı Yasaklamak Yerine Anlayış ve Alternatifler Sunmak
Ekranla ilgili riskli davranışlar gözlemlendiğinde ilk adım, yasaklamak yerine anlamaya çalışmak olmalıdır. Uzm. Dr. Merve Cura, "'Niye bu kadar çok ekrana bakıyor?' demek yerine, 'Hangi duygusuna çare oluyor?' diye sormak gerekir" diyor. Eğer bir çocuk ekranı kapatmak istemiyorsa, bu genellikle gerçek yaşamdaki sorunlarıyla yüzleşmeye hazır olmadığını gösterir. Cura, ekranı aniden kaldırmak yerine, boşalan bu alana sessizlik, doğa, oyun, hikâye anlatımı ve ritüeller gibi besleyici alternatiflerin konulması gerektiğini belirtiyor.
Doğa ve fiziksel aktivite, çocukların beden farkındalığını, duygularını ve dikkatini düzenlemede son derece etkilidir. Uzm. Dr. Cura, doğanın, ekran bağımlılığı riski taşıyan çocuklar için adeta bir şifa kaynağı olduğunu vurguluyor. Ailelere, çocuklarıyla birlikte doğayı keşfetmelerini, yürüyüşlerde acele etmeden durup etrafı dinlemelerini ve doğayı oyunlarla canlandırmalarını öneriyor. Birlikte yapılan yürüyüşlerin sadece fiziksel bir aktivite olmadığını, aynı zamanda aile bağlarını güçlendiren, birbirine daha da yaklaştıran dönüştürücü bir deneyim sunduğunu ifade ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Ekran bağımlılığının belirtileri nelerdir?
Ekran bağımlılığı, çocuğun uyku ve yemek düzeninin bozulması, ekranı kısıtladığınızda öfke patlamaları yaşaması, sanal karakterlere aşırı bağlılık duyması ve sosyal çevresinden uzaklaşması gibi davranışlarla kendini gösterir.
2. Dijital detoks ne anlama geliyor?
Dijital detoks, ekranı tamamen yasaklamak yerine, onun yerini doğa, oyun, hikâye anlatımı ve aile içi ritüeller gibi besleyici ve sağlıklı alternatiflerle doldurma sürecidir. Amaç, çocuğun boş kalabilme ve kendi kendini eğlendirebilme kapasitesini geri kazanmasına yardımcı olmaktır.
3. Ekrana ne kadar süre izin verilmelidir?
Uzmanlara göre, ekrana harcanan süreden çok, bu sürenin niteliği ve ekranın hangi ihtiyaca hizmet ettiği önemlidir. En ideal yaklaşım, ekran süresini kısıtlamaktan ziyade, çocuğun hayatına doğa, spor ve sosyal etkileşim gibi sağlıklı dengeleyiciler eklemektir.
4. Ekran bağımlılığı olan bir çocuğa nasıl yaklaşılmalı?
İlk adım, yasaklamak değil, anlamaya çalışmaktır. Çocuğun neden ekrana bu kadar ihtiyaç duyduğunu (yalnızlık, kaygı vb. duygular) anlamaya çalışın. Daha sonra, bu duygusal boşluğu dolduracak alternatif aktiviteler sunarak ona destek olun.
5. Doğa ile vakit geçirmek neden bu kadar önemli?
Doğa, çocukların duyusal ve sinirsel sistemlerini düzenler, beden farkındalığını artırır ve yaratıcılıklarını besler. Yürüyüşler, doğa keşifleri ve açık hava oyunları, çocukların hem fiziksel hem de ruhsal sağlığı için eşsiz bir iyileştirme kaynağıdır.