Doğrusu Ne? “Vali” Mi, “Valiye” Mi?

Bu haber 04 Temmuz 2017 - 0:47 'de eklendi ve 2.408 kez görüntülendi.
Namık Açıkgöznamikacikgoz@gmail.com

Prof. Dr. Namık Açıkgöz

 

Yarın öbür gün mutlaka sorulacağından, ben baştan yazayım. Valilik görevine bir bayan/hanım atanırsa kendisine hitap edilirken “Valiye Hanım” denmeli.

Niye?…

Sabrınız varsa izah edelim…

“İlin en üst yöneticisi” anlamında kullanılan “vâlî” kelimesi (İki ünlü de aslında uzundur.), dilimize Arapça’dan geçmiştir. Bu kelimenin kökünden Türkçe’de “veli, velayet, vilayet, mevlâ, mevlevi, tevliyet, evliyâ” gibi pek çok kelime vardır.  “Vâlî” kelimesi de bunlardan türetilmiş ve “ism-i fâil vezniyle türetilmiş bir kelimedir. (Korkmayın, işi gramer dersine boğmayacağım. Çok basitleştirerek izah edeceğim.

Hüküm veren kişiye “hâkim”, şiir söyleyen kişiye “şâir”, olgun kişiye kâmil, ilmi olan kişiye “âlim”, emir veren kişiye “âmir” (Kulakları çınlasın, önceki vâlimizin adı Âmir idi.) denir. İşte bu usule göre, vilâyeti yöneten kişiye de “vâlî” denir. Tabii bu kelime erkekler için kullanılıyorsa, “vâli” denir.   Şâyet, bu işi yapan veya özelliği taşıyan kişiler kadın ise, sırasıyla hâkime, şâire, kâmile, âlime, âmire şeklinde ifade edilir. (Ukalalık ve malumat-furuşluk yapmama müsaade edin, buna Arapça’da müenneslik “dişillik”-müzekkerlik “erillik” denir.)

Dilimizde en çok kullanılan müennes (dişil) meslek adı “hâkime” ve “müdîre”dir. Bayan hâkimlere “hâkime”, müdürlük yapan bayanlara da “müdire” diyoruz. Şayet, vaktiyle kadın doktorlarımız olsaydı, muhtemelen onlara “tabibe” diyecektik. Fakat bizde kadınların doktor olması yaygınlaştığı zamanda “tabib” kelimesi  pek kullanılmaz olmuştu ve “doktor” kelimesinin de erili dişili olmadığı için kedın-erkek her tıp doktoruna “doktor” dedik. (Bu arada, “hemşire” kelimesine de temas edelim. Bu kelimenin sonundaki “e” sesinden dolayı dişil olduğunu zannedenler vardı bir zamanlar. Bir takım “danışmaz ve her şeyi bilenler”, kadın hemşirelere “hemşire”, erkek hemşirelere “hemşir” demişlerdi de kelimenin Farsça olup “aynı anadan süt (Farsça’da “şîre”, “süt” demektir.) emmiş” demektir ve hastanelerdeki görev adı da bir iğretilemedir. (Hatırlayın… Anadolu’da erkekler kız kardeş ve ablaları için “Bizim hemşire” der.)

Neyse konuya dönelim…

Nasıl müdürlük yapan hanıma “müdire hanım”, hâkimlik yapan hanıma da “hâkime hanım” diyorsak, valilik yapan hanıma da “vâliye hanım” dememiş lazım.

“Efendim, dilimizde yok!…” falan diye mırıldanmaya kalkmayın. Osmanlı zamanında bir vilayete hanım bir yönetici atansaydı, emr-i şâhânede mutlaka “Vâliye” yazardı ve bize malzeme hazır, şimdi bu mevzuyu konuşmazdık.

“Muğla’ya bir hanım vali atandı” cümlesindeki kullanım doğrudur ama “Vali hanım göreve başladı”daki kullanım yanlıştır; “vâliye hanım” şeklinde kullanılması doğrudur.

Ben bilimin dilini kullanıyorum dostlar… Siz galat-ı meşrû olarak “vâli hanım” demeye devam ederseniz, karışmam; ben hep “vâliye hanım” diyeceğim.

Ne dersiniz? Sabrınıza değdi mi verdiğim bilgi?

Not: Bu yazım, Hamle’nin 12345. Sayısında neşredilmiştir.

 

HABER HAKKINDA GÖRÜŞ BELİRT

Yorum Yok

Bu yazı yorumlara kapatılmıştır.